XUNG LỰC MỚI TỪ ĐỘT PHÁ THỂ CHẾ

Tháng 1/2025, tổ chức USAID của Mỹ bất ngờ dừng tài trợ cho Chỉ số Năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) — công cụ đã đo lường cải cách thể chế Việt Nam suốt hai thập kỷ. Thay vì bị dừng lại, chỉ số ấy được Tân Hiệp Phát – một doanh nghiệp tư nhân Việt Nam đứng ra tiếp sức.

Ngày 15/5/2026, đúng tròn một năm kể từ khi Nghị quyết 68-NQ/TW lần đầu khẳng định kinh tế tư nhân là động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, phiên bản PCI 2.0 cũng ra mắt, đi cùng một chỉ số hoàn toàn mới — BPI, đo hiệu quả kinh tế tư nhân.

Thực tế, câu chuyện của Tân Hiệp Phát và cải cách thể chế Việt Nam không phải chỉ mới bắt đầu từ năm 2025 mà đã khởi động từ hơn ba thập kỷ trước, từ một nhà máy sản xuất nước giải khát nhỏ tại Bình Dương.

Năm 1994, chỉ vài năm sau khi Luật Công ty và Luật Doanh nghiệp tư nhân lần đầu mở cửa cho khu vực kinh tế tư nhân, Tân Hiệp Phát ra đời tại Bình Dương. Ba mươi hai năm sau, từ một nhà máy sản xuất nước giải khát nhỏ, doanh nghiệp hiện vận hành 4 cụm nhà máy, 12 dây chuyền chiết rót vô trùng Aseptic ở các vùng kinh tế trọng điểm của cả nước với tổng vốn đầu tư vượt trên 10.000 tỷ đồng, đưa sản phẩm vào những thị trường khó tính như Pháp, Hà Lan, Australia, Canada nhờ đạt chuẩn FDA, Halal, ISO, HACCP.

Nhìn vào hành trình của Tân Hiệp Phát, có thể thấy được cơ hội từ cải cách thể chế đã được nắm bắt như thế nào ở cấp độ doanh nghiệp. Ngân hàng Thế giới gọi đó là “cơ hội chỉ có một lần trong mỗi thế hệ để hoàn thiện vai trò của Nhà nước và mang lại thịnh vượng cho người dân Việt Nam”.

Luật Doanh nghiệp năm 1999 tạo bước ngoặt tư duy quản lý; Luật Đầu tư năm 2005 cùng phân cấp mạnh cho địa phương thúc đẩy làn sóng đầu tư mới; giai đoạn 2016-2017, việc bãi bỏ hàng loạt điều kiện kinh doanh ở cấp thông tư tiếp tục tạo động lực.

Và doanh nghiệp này đã nhanh chóng “chớp lấy thời cơ” qua từng thời kỳ. Hơn một thập kỷ trước, khi rào cản đầu tư, cấp phép và tiếp cận tín dụng dần được gỡ bỏ, doanh nghiệp trong nước lần đầu có đủ điều kiện pháp lý và tài chính để tự mình đầu tư những khoản đầu tư công nghệ quy mô lớn, Tân Hiệp Phát đã quyết định nhập hệ thống chiết lạnh vô trùng Aseptic từ tập đoàn GEA có chi phí đầu tư lớn, vận hành nghiêm ngặt, thời gian hoàn vốn kéo dài.

Hệ thống sau đó trở thành nền tảng cho các thương hiệu như Trà Xanh Không Độ hay Trà thanh nhiệt Dr Thanh, và mở ra một chặng đường làm chủ công nghệ tiếp theo: khoảng 7 trong số 10 nhà nghiên cứu hàng đầu thế giới về công nghệ đồ uống từng hợp tác với doanh nghiệp này.

Đằng sau hành động của Tân Hiệp Phát là câu trả lời cho câu hỏi mà mọi cuộc cải cách thể chế cuối cùng đều phải đối diện: Khi cánh cửa được mở ra, có ai đủ bản lĩnh bước qua?

Tân Hiệp Phát giữ nguyên thông điệp cốt lõi này khi trở thành Đối tác khởi xướng của Báo cáo kinh tế tư nhân Việt Nam thường niên. Doanh nghiệp mong muốn góp thêm nguồn lực để báo cáo tiếp tục giúp ích cho doanh nghiệp Việt Nam, cho môi trường kinh doanh của Việt Nam.

Phiên bản PCI 2.0 ra đời giải quyết một vấn đề cũ nhưng còn “nhức nhối” — độ trễ chính sách, khi một quyết sách ban hành hôm nay thường mất trung bình ba năm mới phản ánh rõ vào năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Bên cạnh PCI đo “đầu vào”, báo cáo cũng cung cấp chỉ số BPI mới đo “đầu ra”, cho thấy doanh nghiệp có mở rộng quy mô, đổi mới công nghệ, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị hay không. Tầm nhìn ấy còn vươn tới 1.001 hộ kinh doanh cá thể lần đầu được đưa vào khảo sát chính thức để không ai bị bỏ lại phía sau chỉ vì quy mô còn nhỏ.

Cùng lúc “luật chơi” ấy đang được đo lường kỹ hơn ở cấp vi mô, nó cũng đang được viết lại ở cấp vĩ mô. Nghị quyết 66-NQ/TW xác định đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; Nghị quyết 140/NQ-CP cụ thể hóa nhiệm vụ và thời hạn cho từng cơ quan; 28 nghị định tiếp theo phân định thẩm quyền giữa Chính phủ và chính quyền địa phương hai cấp.

Theo TS. Cấn Văn Lực, thành viên Hội đồng tư vấn chính sách tài chính – tiền tệ quốc gia, những đột phá về thể chế, tinh gọn tổ chức – bộ máy, sáp nhập tỉnh, thành phố đã tạo không gian phát triển.

Cùng với đó, hoạt động của doanh nghiệp, hộ kinh doanh thuận lợi hơn, lành mạnh và bền vững hơn. Một trong các bằng chứng là tổng vốn đầu tư toàn xã hội tăng tích cực gần 13% trong nửa đầu năm, trong đó khu vực tư nhân cũng tăng gần 13%, cho thấy những quyết sách đang từng bước đi vào cuộc sống.

Không chỉ vậy, nhiều cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội về quy hoạch, đầu tư, tổ chức thực hiện đã liên tiếp được ban hành cho các địa phương như Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, mở ra các không gian tăng trưởng mạnh mẽ và có tính lan tỏa cho các khu vực xung quanh.

Các địa phương cũng bắt đầu chủ động hơn với quyền lực này. Tại Hà Nội, thành phố đã mạnh dạn triển khai nhiều mô hình, sáng kiến mới như mô hình “Điểm phục vụ hành chính công cộng đồng”, mô hình “Dịch vụ công lưu động”; hệ thống chuyển, nhận văn bản điện tử giữa cơ quan nhà nước với doanh nghiệp…

Hàng nghìn thủ tục hành chính được phê duyệt tái cấu trúc, tỷ lệ số hóa hồ sơ và kết quả giải quyết đạt hơn 98%. Công tác phân cấp giúp rút ngắn thời gian xử lý thủ tục từ 3 đến 5 ngày ở nhiều lĩnh vực như đất đai, xây dựng, đăng ký kinh doanh.

Cùng với đó, diện mạo của Hà Nội đang thay đổi hàng ngày khi nhiều dự án lớn, từ Khu đô thị thể thao Olympic đến Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng được đẩy nhanh tiến độ nhờ Nghị quyết 258/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn thủ đô.

Ở TP.HCM, dự án vượt biển Cần Giờ – Vũng Tàu và Cảng Cái Mép Hạ cũng tận dụng những cơ chế đặc thù tương tự.

Và khi “luật chơi rõ ràng”, niềm tin ấy đang chuyển hóa thành hành động của nhiều người chơi khác. Hàng loạt dự án thí điểm của Hà Nội, TP.HCM đều ghi nhận sự tham gia của những tên tuổi doanh nghiệp Việt như Vingroup, Trường Hải, Hòa Phát…

Chủ tịch EuroCham Bruno Jaspaert nhìn nhận, doanh nghiệp ngày càng phát triển với quy mô và mức độ phức tạp cao thì tất yếu là một môi trường pháp lý tương xứng.

Các quy định rõ ràng, thủ tục hành chính hiệu quả và việc thực thi nhất quán là những yếu tố giúp nhà đầu tư yên tâm cam kết vốn trong dài hạn. Việc Việt Nam ban hành hơn 80 luật và văn bản sửa đổi chỉ trong nửa đầu năm nay đánh dấu một giai đoạn cải cách đầy tham vọng.

Niềm tin vào Việt Nam đã được chuyển hóa thành những con số đầu tư “biết nói”. 6 tháng đầu năm 2026 đã ghi nhận tổng vốn đầu tư nước ngoài đăng ký vào Việt Nam đạt 34,65 tỷ USD, tăng hơn 60% so với cùng kỳ năm trước.

Đặc biệt, vốn FDI thực hiện ước đạt hơn 13 tỷ USD, ghi nhận số vốn FDI thực hiện cao nhất của 6 tháng đầu năm trong 5 năm qua.

Với thị trường chứng khoán, nhờ những nỗ lực cải cách, năm 2026 còn chứng kiến một dấu mốc quan trọng với Việt Nam: FTSE Russell xác nhận giữ nguyên lộ trình nâng hạng Việt Nam từ thị trường cận biên lên thị trường mới nổi thứ cấp, thành tựu mà Việt Nam đã chờ đợi và cố gắng suốt nhiều năm qua.

Dù cho thấy nhiều điểm hứa hẹn, con đường cải cách phía trước vẫn còn nhiều điều cần làm khi thực tế vẫn còn vướng mắc.

Ngay trong buổi lễ công bố PCI 2.0, chính những con số đầu tiên cũng thể hiện điều này. 60,2% doanh nghiệp gặp khó khăn trong tìm kiếm thị trường đầu ra. 75,5% không thể tiếp cận tín dụng nếu thiếu tài sản bảo đảm. Chỉ 6-8% doanh nghiệp có thể dự báo thường xuyên những thay đổi chính sách.

Theo ông Nguyễn Văn Việt, Chủ tịch Hiệp hội Bia – Rượu – Nước giải khát Việt Nam (VBA), để bứt phá, ngành nước giải khát cần nâng chất lượng sản phẩm, đổi mới theo xu hướng tiêu dùng mới, đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng thương hiệu uy tín quốc tế.

Tuy nhiên, ông Việt cũng thẳng thắn nói về phần việc thuộc về chính sách. Đó là cải cách thủ tục hành chính, giảm chồng chéo, có lộ trình hợp lý khi ban hành chính sách thuế, phí, môi trường để doanh nghiệp kịp chuẩn bị cho những kế hoạch đầu tư dài hạn.

Bà Đỗ Thị Thúy Hương, Phó chủ tịch thường trực Hiệp hội Doanh nghiệp điện tử Việt Nam, xác nhận điều tương tự. Trong lĩnh vực của bà, doanh nghiệp vẫn vướng ở đất đai, hoàn thuế, chứng nhận xuất xứ, kiểm tra chuyên ngành.

“Chỉ riêng về kiểm tra chuyên ngành, với chúng tôi, cứ thêm mỗi luật thêm mỗi nghị định lại thêm quy trình kiểm tra và như thế, làm gia tăng chi phí và thời gian của doanh nghiệp”, bà Hương chia sẻ.

Chuyên gia Cấn Văn Lực thì đặt câu hỏi ngược: “Vì sao doanh nghiệp vẫn kêu về vốn, về đất đai? Vì có nhiều vấn đề vẫn chưa thật sự đi vào cuộc sống”.

TS. Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, đặt yêu cầu ấy ở tầm cao hơn: nếu nhìn từ mục tiêu tăng trưởng hai con số, yêu cầu đặt ra hôm nay không chỉ là tiếp tục tháo gỡ khó khăn mà còn phải kiến tạo một hệ sinh thái phát triển, trong đó doanh nghiệp có đủ niềm tin để đầu tư dài hạn và đủ động lực để đổi mới sáng tạo.

Đó cũng chính là hành trình mà nhiều doanh nghiệp tư nhân Việt Nam, trong đó có Tân Hiệp Phát, đã trải qua. Từ một nhà máy nhỏ tại Bình Dương năm 1994, đến thời điểm PCI đứng trước nguy cơ gián đoạn vào năm 2025, rồi được kế thừa và đổi mới với một phiên bản hoàn thiện hơn vào năm 2026 — tất cả đều là những dấu mốc trên cùng một hành trình mang tên cải cách thể chế Việt Nam.